Gekleurde ansichtkaart van het scheepsliftwerk, rond 1900
Van meesterwerk tot museum
Het scheepsliftwerk van Henrichenburg was een cruciaal bouwwerk van het Dortmund-Ems-kanaal, want pas na de voltooiing ervan kon het kanaal tot aan de haven van Dortmund worden bevaren. Dit liftwerk is het grootste en meest spectaculaire bouwwerk aan het Dortmund-Ems-kanaal. Dit voormalige technische meesterwerk weet zijn bezoekers tot op de dag van vandaag te boeien.
Het begin van het hijswerk
Met het besluit om dit baanbrekende scheepslift te bouwen had Pruisen een duidelijk signaal afgegeven. De spoorwegen hadden het vervoer van bulkgoederen van en naar de zeehavens slechts met grote moeite kunnen verzorgen. Om de opkomst van de kolen- en staalindustrie in het Ruhrgebied te ondersteunen, moest er een tweede krachtig transportsysteem worden opgezet: een binnenlandse binnenvaart. Een Mittellandkanaal moest de Oder, de Elbe, de Weser, de Ems en de Rijn met elkaar verbinden. Daarbij botsten veel tegengestelde belangen op elkaar. De Junker-landadel ten oosten van de Elbe, als conservatieve vertegenwoordigers van de landbouw, verwierpen de plannen net zozeer als de vertegenwoordigers van de zware industrie in het Saarland en Silezië. Om de weerstand uit de weg te ruimen, concentreerde de Pruisische regering zich op de realisatie van een eerste deeltraject, namelijk de aanleg van het Dortmund-Ems-kanaal: steenkool naar Emden, erts voor de mijnbouwregio Dortmund. Ook de beperking van de scheepsafmetingen (67 m lengte, 8,20 m breedte, 2 m diepgang), die door deskundigen als te krap werd bekritiseerd, was een concessie aan de tegenstanders van de plannen.
Opening door keizer Wilhelm II.
De Pruisische koning Willem II maakte gebruik van de feestelijkheden ter gelegenheid van de ingebruikname van het Dortmund-Ems-kanaal op 11 augustus 1899 om een demonstratieve verklaring af te leggen gericht aan de tegenstanders van het kanaal: „Het kanaal kan alleen zijn volle effect sorteren in combinatie met het Mittellandkanaal, waarvan mijn regering vastbesloten is de aanleg aan te vatten. (Bravo)“. De strijd om het Mittellandkanaal ging door.
Met behulp van het scheepsliftwerk Henrichenburg zouden schepen een hoogteverschil van 14 meter moeten overbruggen. Economische en operationele overwegingen hadden tot deze oplossing geleid. Deze was goedkoper dan de aanvankelijk geplande sluistrap met twee of drie sluizen.
De scheepslift van Henrichenburg was een technische innovatie. Het was de eerste gerealiseerde scheepslift met meerdere drijvers. Het totale te verplaatsen gewicht bedroeg ongeveer 3100 ton. Schepen met een laadvermogen tot 750 ton konden worden opgehesen. De verticale scheepsliften in Engeland, Frankrijk en België uit de tweede helft van de 19e eeuw konden „slechts” schepen tot 400 ton verwerken; ze werkten op basis van hydraulische principes als perszuigerliften. Nieuw bij de scheepslift van Henrichenburg was de rechte geleiding van de trog met vier schroefspindels (octrooi van F. Jebens). Het technische gebruik van het opwaartse drijfvermogen was daarentegen al sinds de oudheid bekend (het principe van Archimedes).
De scheepslift van Henrichenburg was ook niet de eerste drijverlift ter wereld. Proefinstallaties in de vorm van een lift met één drijver van Rowland/Pickering en in de vorm van een dompelsluis van Robert Weldon voor een kanaalsysteem met kleine schepen werden aan het einde van de 18e eeuw in Engeland gerealiseerd. Een scheepslift met één drijver naar Engels voorbeeld werd in 1806 door Charles Faurey gebouwd aan het Canal du Creusot, een zijkanaal van het Canal du Centre in Frankrijk. Rond 1900, na de succesvolle ingebruikname van het scheepsliftwerk van Henrichenburg, bereikte de internationale discussie onder ingenieurs over de beste manier om schepen te heffen – met behulp van een verticaal liftwerk of een hellend vlak – een hoogtepunt.
Het principe van de vlotterpomp
De ambitie om de eerste scheepslift voor grote binnenvaartschepen te bouwen, inspireerde veel ingenieurs. Daarom streefde het ministerie van Openbare Werken aanvankelijk zelfs naar een eigen ontwerp en maakte het met dit prestigeproject reclame in binnen- en buitenland. Pas na kritiek en protesten van degenen die hiervan waren uitgesloten, werd de particuliere sector bij het project betrokken. Het ministerie moest een beperkte aanbesteding uitschrijven. Hieraan namen vijf grotere machinefabrieken en scheepswerven deel met tien verschillende ontwerpen voor verticale hefwerken en schuine vlakken. De winnaar was het bedrijf Haniel & Lueg. In het voorjaar van 1894 kreeg het van het ministerie van Openbare Werken de opdracht om een scheepslift te bouwen.
Hoofdingenieur Gerdau legde het basisidee achter deze hefinstallatie op drijvers op een aansprekende en begrijpelijke manier uit: „Om dit gewicht 16 [!] meter omhoog te tillen, zou natuurlijk een enorme kracht nodig zijn. Om dit te voorkomen, moet er een kracht worden gezocht die dit gewicht voortdurend omhoog drijft zonder dat er verdere kracht hoeft te worden uitgeoefend. Men zou zich immers een hele reeks ballonnen kunnen voorstellen die aan de scheepstrog zijn bevestigd en die het gewicht van de trog opheffen en hem in de lucht houden; dat is natuurlijk in de praktijk niet uitvoerbaar. Hetzelfde wordt echter bereikt als men zich een reeks grote ijzeren ballonnen of drijvers voorstelt die zich volledig onder water bevinden en die bovenaan sterke steunen dragen, waarop de scheepstrog rust. De opwaartse kracht van deze drijvers heft het gewicht van de trog volledig op; en de trog kan nu gemakkelijk op en neer worden bewogen.”
Bij deze drijverhefinrichting rust de scheepstrog op vijf met lucht gevulde drijvers, die in vijf met water gevulde putten zijn ondergedompeld. Het naar beneden drukkende gewicht van de gevulde trog, de trogsteunen en de drijvers is in evenwicht met de naar boven werkende opwaartse kracht. De kracht van de opwaartse druk wordt bepaald door het volume van de met lucht gevulde drijvers. Zelfs een kleine toename of afname van de waterhoeveelheid in de scheepsbak leidt al tot een neerwaartse of opwaartse beweging van de scheepsbak. Vier door een centrale elektromotor aangedreven geleidingsspindels met een lengte van 24,60 m regelen de hef- en daalbewegingen en zorgen ervoor dat de scheepstrog altijd horizontaal blijft staan.
Afgezien van enkele kleine technische storingen heeft het hefwerk aan alle verwachtingen voldaan. Bovendien vormde het een knooppunt voor de organisatie van de scheepvaart en het beheer van de waterwegen. Na de voltooiing van het hefwerk werd aan de zuidzijde van het kanaal een kleine nederzetting voor het personeel van het hefwerk gebouwd, met daarvandaan iets verder weg aan de noordzijde een huis voor de diensthoofd. Ter plaatse ontstond een levendig bouw- en bedrijfstoerisme.
„Oorkonde in steen“ – Architectuur met een boodschap
De ingenieurs hadden de taak om schepen op te hijsen opgelost met behulp van moderne staalconstructies en machinebouw. Bepalend voor het „totaalbeeld” van het hijswerk was echter de stenen architectuur. Hoofdarchitect Carl Hinckeldey van het Berlijnse Ministerie van Openbare Werken had deze ontworpen. Vanuit constructief oogpunt was dit niet noodzakelijk. Het bedekte een deel van de techniek. Maar met de architectuur bracht de opdrachtgever een boodschap over aan het volk. Vooruitgang bepaalt de loop van de geschiedenis. Pruisen is daarvan de vertegenwoordiger.
Het staatswapen op de voorzijde van het hoofdgedeelte toont de Pruisische adelaar met de staatsinsignes kroon, scepter, rijksappel en de verstrengelde letters F[ridericus] en R[Rex] voor Frederik I, de eerste koning van Pruisen. De wapenschilden van de provincie Westfalen aan de zuidzijde en van de provincie Hannover aan de noordzijde duiden de twee Pruisische provincies aan die door het Dortmund-Ems-kanaal worden doorkruist.
De elementen van het kunstwapen op de poortwachttoren van het Unterhaupt herinneren aan oude en nieuwe economische bloei in de tijd van de Hanze en in het Pruisische heden. Het met kantelen bekroonde vrouwengezicht suggereert dat het gehele Mittellandkanaal-project succes – Fortuna – ten deel zal vallen. Met deze boodschappen werden de schippers bij het scheepsliftstation Henrichenburg verwelkomd en uitgezwaaid. Ze verspreidden afbeeldingen en ansichtkaarten over de hele wereld.
Door de uitbreiding van het Dortmund-Ems-kanaal voor grotere schepen werden de oude scheepslift en later ook de aangrenzende schachtsluis te klein. Na de succesvolle ingebruikname van de nieuwe scheepslift van Henrichenburg in 1962 raakte de oude scheepslift in verval. De sloop werd voorbereid. De technische installaties werden gedemonteerd, gesloopt of geplunderd. Een lokaal burgerinitiatief zorgde voor een ommezwaai in het beleid en de Duitse waterwegenautoriteit zag af van de sloop.
Van industrieel monument tot museum
Voortbouwend op het concept van monumentenzorg, gericht op behoud ter plaatse, besloot het Landschaftsverband Westfalen-Lippe in overleg met de deelstaat Noordrijn-Westfalen in 1979 tot de oprichting van een decentraal Westfaals Industriemuseum. Na een grondige restauratie en reconstructie, zonder dat de oorspronkelijke functie werd hersteld, is de oude scheepslift van Henrichenburg in Waltrop sinds 1992 een drukbezocht en geliefd museum over de geschiedenis van het West-Duitse kanaalnetwerk en de scheepvaart daarop. In 1995 werd het museum internationaal bekroond met een speciale vermelding in de Europese wedstrijd „Museum of the Year Award“.
Inmiddels omvat het museum ook een museumhaven, een scheepswerf, een haven- en overslagplaats en een unieke collectie originele historische schepen.
Met het behoud van de scheepslift en de uitbreiding tot een museum hebben de federale overheid en de deelstaat Noordrijn-Westfalen, de stad Waltrop en het Landschaftsverband Westfalen-Lippe een belangrijke bijdrage geleverd aan het behoud van zowel een karakteristiek herkenningspunt als de herinnering aan het cultuurlandschap van de West-Duitse waterwegen en de scheepvaart daarop. Burgerinitiatief stond aan het begin van dit succesverhaal.
Technische gegevens en feiten
Schiffshebewerk Henrichenburg
Type: Verticale hefinstallatie met gewichtscompensatie door middel van vijf drijvers
Hefhoogte: 14 m; 13,50 m (na verhoging van het waterpeil in het onderste kanaal)
Afmetingen van de trog: 70 m lengte, 8,80 m breedte, 2,50 m diepte [bruikbare oppervlakte: 68 m x 8,50 m]
Totaalgewicht: 3.050 t; bestaande uit 1.400 t eigengewicht van de trog met steunen en drijvers en 1.650 t watergewicht in de trog
Energie: De stroomvoorziening voor de centrale spindelaandrijving (150 PS) en de motoren voor de gekoppelde trog- en keersluizen bij de bovenste en onderste kanaalkeersluizen (elk 90 PS), evenals voor de vier spillen, gebeurde via een stoomdynamomachine van 220 PS in het machinehuis naast het hefwerk. Een andere stoommachine met dynamo dreef de twee centrifugaalpompen aan voor de waterafvoer in het kanaal tussen het hefwerk en de haven van Dortmund. De stoom werd opgewekt door middel van drie waterpijpketels met elk 100 m² verwarmingsoppervlak.